Problematische schulden

Wat zijn problematische schulden?

Problematische schulden betekent dat iemand zijn schulden niet meer zelf kan oplossen. Rekeningen blijven liggen, betalingsachterstanden lopen op en het lukt niet meer om de schulden af te betalen zonder hulp.

Het CBS, dat bijhoudt hoeveel huishoudens problematische schulden hebben in Nederland, kijkt alleen naar geregistreerde problematische schulden. Dat zijn schulden die zichtbaar zijn in landelijke registraties. Niet alle schulden worden daarin meegenomen. Zo blijven informele schulden, zoals leningen bij familie, of betalingsachterstanden voor huur, gas, water en elektriciteit vaak buiten beeld.

Hoeveel mensen in Nederland hebben problematische schulden?

Volgens het CBS hadden op 1 januari 2025 ongeveer 724.110 huishoudens problematische schulden. Omdat niet alle schulden worden geregistreerd, ligt het werkelijke aantal waarschijnlijk hoger. Het gemiddelde schuldbedrag ligt rond €39.000.

Sommige groepen lopen meer risico op problematische schulden dan andere. Zo komt het vaker voor bij eenoudergezinnen en mensen met een bijstandsuitkering. Ook mensen met andere uitkeringen en mensen met een eigen zaak hebben vaker problematische schulden. Problematische schulden komen vaker voor in grote steden.

Onderzoek in opdracht van de Rijksoverheid laat zien dat problematische schulden van huishoudens de maatschappij jaarlijks 8,5 miljard euro kosten (Panteia, Hogeschool Utrecht, Nibud).

% Huishoudens met problematische schulden per gemeente, 2025-01

Bron: CBS

Hoe ontstaan problematische schulden?

Er zijn veel verschillende redenen waardoor mensen hun schulden niet meer terug kunnen betalen. Soms komt het door één grote gebeurtenis, maar meestal is het een opeenstapeling van omstandigheden, zoals:

Een ingrijpende gebeurtenis:

Een belangrijke oorzaak is een grote verandering in het leven, zoals een scheiding, werkloosheid, ziekte, pensionering of de geboorte van een kind. Door zo’n gebeurtenis veranderen inkomsten en uitgaven vaak plotseling, terwijl mensen daar financieel niet altijd op voorbereid zijn.

Stijging dagelijkse kosten:

De afgelopen jaren kregen veel huishoudens te maken met hoge inflatie en stijgende energieprijzen. Als je inkomen laag is en niet meestijgt, blijft er onvoldoende geld over voor dagelijkse boodschappen of andere noodzakelijke uitgaven. Sommige mensen lenen dan geld om rond te komen, waardoor schulden verder oplopen.

Mentale problemen:

Psychologische factoren spelen eveneens een belangrijke rol. Stress, een laag zelfbeeld, verslavingsproblematiek of schaamte kunnen ervoor zorgen dat mensen rekeningen niet meer openen of geen hulp durven vragen. Daardoor groeien relatief kleine schulden uit tot een problematische situatie.

Complexe systemen:

Ook het systeem zelf kan bijdragen aan financiële problemen. Denk aan ingewikkelde toeslagen, het moeten terugbetalen van uitkeringen, flexibele arbeidscontracten of onterechte beschuldigingen van fraude. Wanneer iemand al weinig geld heeft, kan één tegenvaller voldoende zijn om in een neerwaartse spiraal terecht te komen.

Wat zijn de gevolgen van problematische schulden?

Problematische schulden hebben grote gevolgen voor het dagelijks leven. Denk bijvoorbeeld aan:

Praktische gevolgen:

Wanneer er langdurige betalingsachterstanden zijn, kunnen huishoudens afgesloten worden van gas, water of elektriciteit. Als de huur of hypotheek te lang niet betaalt wordt kunnen mensen ook uit hun huis gezet worden. Ook kan er bij schulden beslag gelegd worden op loon. Dat betekent dat een deel van het loon wordt ingehouden tot de schulden zijn afgelost.

Mentale gevolgen:

Langdurige geldzorgen veroorzaken veel stress. Mensen raken het overzicht kwijt en stellen belangrijke beslissingen uit. Stress maakt het bovendien moeilijker om problemen op te lossen, waardoor de schulden vaak verder oplopen. Onderzoek laat zien dat mensen met moeilijk aflosbare schulden een aanzienlijk grotere kans hebben op psychische aandoeningen, zoals depressie, angststoornissen en verslaving.

Maatschappelijke gevolgen:

Ook de maatschappelijke gevolgen zijn groot. Schulden leiden vaker tot ziekteverzuim, verlies van werk, hogere zorgkosten en een groter beroep op hulpverlening. Ook het werk van schuldeisers, rechters en overheden kost geld. Volgens onderzoek bedragen de maatschappelijke kosten van schulden minimaal € 8,5 miljard per jaar.

Hoe komen mensen uit de schulden?

Minnelijk traject: Gemeenten zijn verantwoordelijk voor de schuldhulpverlening en vormen meestal het eerste aanspreekpunt. Na een aanmelding onderzoekt de gemeente de financiële situatie en kijkt welke vorm van hulp passend is. In de meeste gevallen wordt eerst geprobeerd om samen met schuldeisers afspraken te maken over de afbetaling van schulden. Dit heet een minnelijk traject.
Schuldsanering: Wanneer een minnelijk traject niet mogelijk is, kan uiteindelijk een wettelijke schuldsanering volgen via de rechter. Dit betekent dat iemand een bewindvoerder krijgt. De bewindvoerder beslist voor een periode over alle geldzaken en zorgt dat zo veel mogelijk van de schulden afbetaald worden. Er blijft een klein bedrag over om van te leven. Aan het eind van de schuldsanering (meestal na 18 maanden) wordt de rest van de schulden kwijtgescholden.

Het Nibud heeft richtlijnen voor welk bedrag ongeveer over moet blijven om van te leven als iemand onder bewindvoering is:

Voorbeeldhuishouden	Richtlijn voor leefgeld
Alleenstaande	€91
Stel zonder kinderen	€162
Eenoudergezin 1 kind (8 jaar)	€131
Eenoudergezin 2 kinderen (8 en 13 jaar)	€178
Eenoudergezin 3 kinderen (11, 13 en 15 jaar)	€241
Stel 1 kind (8 jaar)	€186
Stel 2 kinderen (8 en 13 jaar)	€227
Stel 3 kinderen (11, 13 en 15 jaar)	€290

Bron: Binnenlands Bestuur 2020

Nieuwe ontwikkelingen in de aanpak van problematische schulden

Steeds vaker ligt de nadruk in de aanpak op rust bieden en voorkomen dat schulden verder oplopen. Een goed voorbeeld is de Landelijke Pauzeknop. Zodra iemand zich meldt voor schuldhulpverlening, kan de hulpverlener een verzoek indienen bij schuldeisers om hun incassomaatregelen tijdelijk stopzetten. Hierdoor ontstaat rust en krijgen mensen de ruimte om samen met een hulpverlener aan een oplossing te werken. Helaas is deze pauzeknop nog niet vastgelegd in de wet, en hoeven schuldeisers dus niet mee te werken.

Waar kun je terecht voor hulp?

Wie geldzorgen heeft, doet er goed aan om zo vroeg mogelijk hulp te zoeken. Hoe eerder iemand ondersteuning krijgt, hoe kleiner de kans dat schulden verder oplopen.

Een eerste stap is contact opnemen met de gemeente. Iedere gemeente biedt schuldhulpverlening aan en kan helpen bij het treffen van betalingsregelingen of een schuldregeling. In spoedeisende situaties, bijvoorbeeld bij een dreigende huisuitzetting of afsluiting van energie, moet de gemeente binnen drie werkdagen hulp bieden.

Daarnaast zijn er verschillende landelijke en lokale organisaties die ondersteuning bieden:

Geldfit geeft gratis en onafhankelijk advies bij geldzorgen via telefoon, chat, e-mail en WhatsApp en verwijst door naar passende hulp bij jou in de buurt.
SchuldHulpMaatje koppelt mensen aan een vrijwilliger die helpt om weer grip te krijgen op de financiën.

Bronnen:

https://jaarverslag.nvvk.nl/2024/cijfers
https://www.juridischloket.nl/schulden-en-incasso/schulden-oplossen/bewindvoerder-wsnp/
https://www.nibud.nl/onderwerpen/geldproblemen/leefgeld-in-de-schuldhulpverlening/
https://www.pauzeknop.nl/
https://www.binnenlandsbestuur.nl/sociaal/ambtelijk-vakmanschap/weg-naar-wettelijke-schuldsanering-is-hindernisbaan
https://www.belastingdienst.nl/wps/wcm/connect/bldcontentnl/standaard_functies/prive/contact/rechten_en_plichten_bij_de_belastingdienst/schuldsanering/wettelijke-schuldsanering
https://www.binnenlandsbestuur.nl/sociaal/schuldhulp-en-armoedebeleid/probleemschulden-kosten-jaarlijks-8-5-miljard
https://dashboards.cbs.nl/SchuldenproblematiekInBeeld/
https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2024/06/27/hoge-maatschappelijke-kosten-van-schulden-vragen-om-stevige-aanpak
https://www.trimbos.nl/actueel/nieuws/diepe-schulden-trigger-voor-angst-en-depressie/
https://www.kennisbundel.nl/kennisbank/artikel/hoe-beinvloeden-schulden-het-gedrag-van-mensen/
https://www.nationaleombudsman.nl/dossier/dossier-schulden
https://schuldhulpmaatje.nl/oorzaken/
https://geldfit.nl/