Close Menu

Armoede in Nederland


Hoewel Nederland tot de rijkste landen van Europa behoort, is ook hier armoede. Uit onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) en het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) blijkt dat eenoudergezinnen, mensen met een niet-westerse achtergrond, bijstandsontvangers en alleenstaanden onder de 65 jaar een grote kans op ernstige armoede hebben. De armoede uit zich onder meer in (zeer) beperkte financiële middelen, sociale uitsluiting, gezondheidsproblematiek en beperkte toegang tot onderwijs.

In 2018 moesten 584 duizend van de bijna 7,4 miljoen huishoudens rondkomen van een laag inkomen. Dit waren er net zoveel als in het voorgaande jaar. 
 

Wat is armoede?

De Verenigde Naties omschrijven armoede als “het niet kunnen voorzien in de eerste levensbehoeften”. Veel onderzoeken tonen aan dat in een rijk land als Nederland steeds meer mensen door armoede getroffen worden. We spreken in Nederland over absolute armoede als mensen leven onder de lage-inkomensgrens en  bv. niet beschikken over (gezond) voedsel, huisvesting, toegang tot gezondheidszorg (bv. een zorgverzekering) of geen mogelijkheden hebben om verder te leren na de verplichte schoolperiode.

Relatieve armoede verwijst naar de levensomstandigheden van een individu of groep in verhouding met zijn/haar omgeving.

Sociale armoede betekent dat mensen niet mee kunnen doen aan het normale maatschappelijk leven omdat er geen geld is voor een sportclub of vereniging, voor schoolactiviteiten of een uitstapje van de bejaardenvereniging of bijvoorbeeld voor toegang tot internet.
 

Armoede in Nederland


Wat is de lage-inkomensgrens?

In 2018 lag de grens voor een alleenstaande op 1.060 euro per maand, voor een paar was dat 1.460 euro. Met twee minderjarige kinderen was de grens voor een paar 2.000 euro en voor een éénoudergezin 1.600 euro. (CBS). Men stelt vaak de vraag wat ligt nu de armoedegrens? Daarvoor verwijzen wij naar de beschrijving van het SCP: Waar ligt de armoedegrens?.
 

Armoede niet altijd zichtbaar

Er is veel ‘stille’ armoede: het is vaak niet zichtbaar dat mensen hun huur niet meer kunnen betalen of kinderen zonder ontbijt de deur uit moeten. Het sociale vangnet in Nederland wordt steeds kleiner. Steeds meer mensen moeten een beroep doen op maatschappelijk werk, ouderenzorg, sociale uitkeringen, jeugdzorg, studiefinanciering, ondersteuning van kerken enz. Door de voortdurende bezuinigingen worden deze voorzieningen steeds minder toegankelijk.
 

Langdurige armoede

Nog steeds leeft een grote groep mensen langdurig in armoede. We spreken van langdurige armoede als er sprake is van een armoedesituatie die ten minste vier jaar achtereen voortduurt. Van de 584 duizend huishoudens die van een laag inkomen moesten rondkomen in 2018 moesten er 232 duizend al ten minste vier jaar achtereen van een laag inkomen rondkomen. 


Terugvallen in armoede

Opvallend is echter dat op een zeker moment mensen terug vallen in armoede. Van de mensen die in een bepaald jaar uit de armoede zijn geraakt, verkeert een jaar later bijna 20% opnieuw in een armoede situatie. Na vijf jaar is in totaal 40% in armoede teruggevallen. Blijkt uit onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau.
 

Kwetsbare groepen in Nederland


Kinderen in armoede

In totaal leefden in 2018 ruim 264 duizend minderjarige kinderen in een huishouden met een inkomen onder de lage-inkomensgrens net zoveel als het jaar ervoor. Het aantal kinderen in een gezin dat al minstens vier jaar moest rondkomen van een laag inkomen is met bijna 5 duizend gedaald, naar 103 duizend. Dit blijkt uit de nieuwste CBS-gegevens over risico op armoede.
 

Eenoudergezinnen en alleenstaanden tot 65 jaar vaker dan gemiddeld arm

Volwassen leden van eenoudergezinnen met uitsluitend minderjarige kinderen en alleenstaanden jonger dan de AOW-leeftijd lopen het meeste risico op armoede. Alleenstaande moeders met minderjarige kinderen zijn vaker arm dan alleenstaande vaders met kinderen. Nederland telt bijna 534 duizend eenoudergezinnen. Ruim de helft daarvan (54%) bestaat uit
eenoudergezinnen met uitsluitend minderjarige kinderen. Veruit de meeste daarvan hebben een vrouw aan het hoofd. Het armoedepercentage in deze categorie is veel hoger (bijna 15%) dan in de categorie eenoudergezinnen met een man aan het hoofd (7%). Dit komt doordat alleenstaande moeders relatief vaak afhankelijk zijn van een uitkering. Eenoudergezinnen met ook meerderjarige kinderen laten een kleiner verschil tussen vrouwen en mannen zien. In dat geval verkeert 9% van de moeders en 5% van de vaders in armoede. Het armoederisico onder 55- tot 65-jarigen vergeleken met andere leeftijdsgroepen is hoog en is gegroeid sinds 2015. De 55-plussers die hun baan zijn kwijtgeraakt, komen moeilijk weer aan het werk. De verhoging van de AOW-leeftijd verlengt bovendien de tijdsspanne van hun armoedeproblematiek. Dit blijkt uit recente gegevens van het CBS. 
 

Werkende armen

Een groep die vaak wordt vergeten zijn de mensen die een betaalde baan hebben, maar te weinig verdienen om van rond te komen. Hoe beperkter de werkweek, hoe hoger is de kans op armoede. Werk wordt als hét middel gezien om uit de armoede te komen. Van alle volwassenen in armoede heeft een derde betaald werk als belangrijkste eigen inkomensbron. In 2017 waren er iets meer dan 666 duizend volwassenen met een inkomen onder het niet-veel-maartoereikendcriterium. Bijna 220 duizend van hen hadden betaald werk als belangrijkste eigen inkomensbron.Werkende armoede vormen bijna een derde van de volwassenen in armoede. Binnen de groep arme werkenden was iets meer dan de helft een werkende in loondienst:
 

Bijstandsontvangers lopen grootste risico op armoede

Na de bijna 220.000 werkende armen zijn de bijstandsgerechtigden de tweede grootste groep onder de arme volwassenen. In totaal ging het in 2017 om ongeveer 152 duizend personen. Dit was bijna een kwart (23%) van de totale groep arme volwassenen. De kans dat bijstandsgerechtigden in armoede verkeren is groot: van alle bijstandsontvangers in Nederland is ruim een derde arm.
 

Er zijn ook arme pensioenontvangers

Naast de werkenden en de bijstandsgerechtigden zijn de pensioenontvangers de derde grote groep onder de arme volwassenen. In 2017 ging het om 105 duizend mensen. Bijna 90 % van deze mensen is langdurig arm. Dat het aandeel in deze groep niet of nauwelijks afneemt komt ook doordat deze groep niet kan profiteren van economische groei. 
 

Migratieachtergrond

Van alle arme volwassenen in 2017 had ongeveer de helft een migratieachtergrond. Niet-westerse migranten zijn vaker arm dan westerse migranten. Het armoederisico verschilt per land van herkomst. Bij mensen met een niet-westerse achtergrond hebben migranten uit vluchtelingenlanden het hoogste armoederisico.
 

Meer mensen onder bewindvoering voor schulden

Het aantal mensen dat door schulden onder toezicht van een bewindvoerder kwam te staan is de afgelopen jaren fors gestegen, aldus de Raad voor de Rechtspraak. Waren er in 2013 nog ongeveer 35 duizend mensen onder bewind vanwege schulden, in 2018 waren dat er al ruim 56 duizend Een stijging van zo’n 60 procent.

 

Gevolgen van armoede

Armoede heeft vergaande gevolgen voor iemand zijn leven. Armoede zorgt bijvoorbeeld voor minder kans op een opleiding, heeft betrekking op je woonsituatie  en je gezondheid. Schaamte, sociaal isolement, eenzaamheid, stress en depressies kunnen een gevolg zijn van armoede.
 

Armoede is slecht voor je gezondheid

Mensen mijden een medisch specialist of bijvoorbeeld de tandarts. Bang voor de kosten die dit met zich meebrengt. Vergeet ook zeker niet de verplichte eigen bijdrage in de ziekte kosten en medicijnen die niet worden vergoed, ook deze kosten zorgen ervoor dat mensen minder snel medische hulp inschakelen.
 

Armoede geeft stress

Constante, langdurige stress heeft een negatief effect op de mogelijkheid om een goede keuze te maken.

  • Het IQ neemt gemiddeld met 13 punten af*. Dit is vergelijkbaar met een nacht niet slapen. 
  • Chronische stress is slecht voor lichaam een geest. Zo vergroot het gevaar op hart- en vaatziektes en de kans op overgewicht.
  • Men heeft minder denkkracht en maakt meer korte termijn besluiten. Mensen hebben 'teveel aan hun hoofd'. De acute geldproblemen nemen je in beslag, daardoor is er minder aandacht voor de lange termijn en is men alleen bezig met zijn of haar primaire behoeften.
     
Mogelijkheden om deel te nemen aan de maatschappij nemen af

Ook kan armoede er voor zorgen dat iemand in een maatschappelijk isolement raakt. Door een beperkt budget nemen de mogelijkheden om deel te nemen aan activiteiten af. Een beperkt budget kan ervoor zorgen dat het gebruik van een auto of het van openbaarvervoer te kostbaar wordt. Net als een telefoon, computer of internet. De mogelijkheid om ergens te komen, contact te leggen of je zelf te voorzien van informatie wordt daardoor ook een stuk lastiger.
 

Gevolgen voor kinderen die opgroeien in armoede

Kinderen uit een laag-inkomensgezin gaan minder vaak uit dan kinderen met rijkere ouders. Ze sporten minder, volgen minder muziekles en gaan minder vaak een dagje naar de speeltuin. Die activiteiten buiten de deur kosten namelijk geld, reden waarom deze kinderen , volgens hun ouders, minder vaak aan deze activiteiten mee kunnen doen. Kinderen uit een laag-inkomensgrens nodigen ook minder vaak vrienden uit, bijvoorbeeld voor een verjaardag, om te spelen of te blijven eten. Een laag inkomen heeft ook invloed op schoolactiviteiten waarvoor een eigen bijdrage nodig is, zoals een schoolreis, die moeten kinderen vaak aan zich voorbij laten gaan.

 

Bron:
Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), Armoede en Sociale Uitsluiting 2019. bevat cijfers over het jaar 2018
Sociaal Cultureel Planbureau (SCP), Armoede in kaart, 2019 bevat cijfers over het jaar 2017
Goderis, B., B. van Hulst en S. Hoff (2019). Waar ligt de armoedegrens?. In: Armoede in kaart: 2019.
Geraadpleegd op 4 juni 2020 via https://digitaal.scp.nl/armoedeinkaart2019/waar-ligt-dearmoedegrens.
"Waarom arme mensen domme dingen doen" in het artikel is de theorie van professor Shafir verwerkt, schrijver van het boek Schaarste.